Theo thống kê, bệnh nhân thở máy có nguy cơ cao mắc viêm phổi do vi khuẩn từ khoang miệng, dịch tiết và đường thở xâm nhập xuống phổi. Chăm sóc răng miệng đúng cách là một trong những biện pháp quan trọng giúp hỗ trợ phòng ngừa viêm phổi trong quá trình điều trị.
Vì sao bệnh nhân thở máy dễ mắc viêm phổi?
Bệnh nhân thở máy thường phải đặt ống nội khí quản hoặc mở khí quản để hỗ trợ hô hấp. Khi đó, cơ chế bảo vệ tự nhiên của đường thở như phản xạ ho, phản xạ nuốt và hoạt động làm sạch của lông chuyển có thể bị ảnh hưởng. Đây là điều kiện khiến vi khuẩn dễ bám dính, phát triển và di chuyển xuống đường hô hấp dưới.
Trong y khoa, viêm phổi liên quan thở máy thường được hiểu là tình trạng viêm phổi xuất hiện ở người bệnh sau khi thở máy trên 48 giờ. Tình trạng này có thể đi kèm các dấu hiệu như sốt, tăng tiết đờm, dịch tiết khí quản có mủ, suy giảm trao đổi khí hoặc hình ảnh tổn thương phổi trên X-quang.
Một trong những nguyên nhân quan trọng là sự tích tụ vi khuẩn tại vùng hầu họng và khoang miệng. Khi bệnh nhân nằm lâu, giảm ý thức, giảm khả năng tự nuốt hoặc đang được đặt ống thở, dịch tiết chứa vi khuẩn có thể đi xuống đường thở. Ngoài ra, ống nội khí quản cũng có thể trở thành nơi hình thành màng sinh học, tạo điều kiện cho vi khuẩn tồn tại và xâm nhập sâu hơn vào phổi.
Mối liên hệ giữa khoang miệng và nguy cơ viêm phổi
Khoang miệng là nơi có nhiều vi khuẩn cư trú. Ở người khỏe mạnh, việc ăn uống, uống nước, tiết nước bọt và vệ sinh răng miệng hằng ngày giúp kiểm soát lượng vi khuẩn này. Tuy nhiên, với bệnh nhân thở máy, khả năng tự làm sạch khoang miệng gần như bị hạn chế.
Khi mảng bám, dịch tiết và vi khuẩn tích tụ trong khoang miệng, nguy cơ vi khuẩn theo nước bọt hoặc dịch tiết đi vào đường thở sẽ tăng lên. Vì vậy, chăm sóc răng miệng cho bệnh nhân thở máy không chỉ nhằm giữ miệng sạch, giảm hôi miệng hay khô miệng, mà còn là một phần quan trọng trong chăm sóc dự phòng nhiễm khuẩn hô hấp.
Có thể hiểu đơn giản theo chuỗi sau:
Chăm sóc răng miệng đúng cách → Khoang miệng sạch hơn → Giảm lượng vi khuẩn trong khoang miệng → Hạn chế vi khuẩn theo dịch tiết đi vào đường thở → Góp phần giảm nguy cơ viêm phổi.
Bên cạnh đó, 1 số yếu tố khác cũng có thể làm tăng nguy cơ viêm phổi ở bệnh nhân thở máy như:
- Người bệnh phải thở máy kéo dài, nằm ở tư thế đầu thấp, giảm ý thức, tăng tiết đờm dãi, có nhiều mảng bám trong khoang miệng hoặc không được hút dịch đúng cách.
- Sức đề kháng yếu, bệnh nền nặng, sử dụng thuốc làm giảm acid dạ dày, đặt ống thông dạ dày hoặc di chuyển bệnh nhân nhiều lần cũng có thể làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn.
Chính vì vậy, phòng ngừa viêm phổi ở bệnh nhân thở máy cần được thực hiện bằng nhiều biện pháp phối hợp, trong đó chăm sóc răng miệng là một bước quan trọng, cần được thực hiện đều đặn theo quy trình của cơ sở y tế.
Chăm sóc răng miệng giúp hỗ trợ phòng ngừa viêm phổi như thế nào?
Chăm sóc răng miệng đúng cách giúp loại bỏ mảng bám, dịch tiết, thức ăn tồn dư và vi khuẩn trong khoang miệng. Với bệnh nhân không thể tự súc miệng hoặc nhổ bỏ dịch, quá trình chăm sóc thường cần kết hợp dụng cụ làm sạch và thiết bị hút để tránh dịch bẩn chảy ngược vào đường thở.
Việc làm sạch khoang miệng cần chú ý đến răng, nướu, lưỡi, niêm mạc má, vòm miệng và vùng quanh ống nội khí quản. Các thao tác nên nhẹ nhàng, tránh gây tổn thương niêm mạc, đồng thời cần hút sạch nước bọt và dịch tiết trong suốt quá trình chăm sóc.
Đối với bệnh nhân thở máy, chăm sóc răng miệng không nên được xem là thao tác vệ sinh thông thường, mà là một phần trong quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn. Một số tài liệu khuyến nghị các cơ sở điều trị áp dụng các “gói phòng ngừa” nhằm giảm nguy cơ viêm phổi liên quan thở máy, bao gồm đánh giá cai máy hằng ngày, hạn chế tư thế nằm ngửa hoàn toàn, kiểm soát hút đờm/dịch tiết, vệ sinh tay và sử dụng thiết bị đúng cách.
Ngoài ra, để hỗ trợ giảm nguy cơ viêm phổi ở bệnh nhân thở máy, cần kết hợp nhiều biện pháp chăm sóc:
- Duy trì chăm sóc răng miệng hằng ngày: Làm sạch khoang miệng định kỳ giúp giảm tích tụ mảng bám, dịch tiết và vi khuẩn.
- Hút dịch tiết đúng cách: Trong quá trình vệ sinh miệng, cần hút nước bọt và chất bẩn để hạn chế nguy cơ dịch chảy vào đường thở.
- Đặt tư thế phù hợp: Tránh để bệnh nhân nằm đầu quá thấp nếu không có chỉ định đặc biệt, vì tư thế nằm ngửa hoàn toàn có thể làm tăng nguy cơ trào ngược và hít sặc.
- Đảm bảo kiểm soát nhiễm khuẩn, vệ sinh tay và dụng cụ: Người chăm sóc cần vệ sinh tay trước và sau khi chăm sóc, sử dụng dụng cụ sạch, phù hợp và đúng quy trình.
- Theo dõi dấu hiệu bất thường: Khi bệnh nhân có sốt, tăng tiết đờm, đờm đổi màu, khó thở hơn hoặc nhu cầu oxy tăng, cần báo ngay cho nhân viên y tế để được đánh giá kịp thời.
Bệnh nhân thở máy là nhóm có nguy cơ cao mắc viêm phổi do nhiều yếu tố như đặt ống thở, suy giảm phản xạ bảo vệ đường thở, tích tụ dịch tiết và vi khuẩn trong khoang miệng. Trong đó, chăm sóc răng miệng đúng cách đóng vai trò quan trọng trong việc giữ khoang miệng sạch hơn, giảm lượng vi khuẩn và hỗ trợ hạn chế nguy cơ vi khuẩn đi vào đường hô hấp.
Phòng ngừa viêm phổi ở bệnh nhân thở máy cần sự phối hợp giữa bác sĩ, điều dưỡng, kỹ thuật viên hô hấp và người chăm sóc. Việc tuân thủ quy trình chăm sóc răng miệng, hút dịch an toàn và kiểm soát nhiễm khuẩn hằng ngày sẽ góp phần bảo vệ người bệnh trong suốt quá trình điều trị.
